Bramsov Klavirski kvintet op. 34

Bramsov Klavirski kvintet u f-molu, op. 34 je objavljen 1865. godine, kada je Brams imao 31 godinu. Posvećen je princezi Ani od Pruske i napisan je za klavir i gudački kvartet (2 violine, viola i čelo). Ovo delo se često naziva „krunom njegove kamerne muzike“ i pretežno je mračnog tona.

Međutim, ovo delo je prvo zamišljeno i napisano kao gudački kvintet i to sa 2 čela (2 violine, 1 viola i 2 čela). Ovakvu kombinaciju instrumenata je pre Bramsa iskoristio Šubert u svom Gudačkom kvintetu u C-duru, u kome je dodao jedno čelo u gudački kvartet (umesto viole koja je bila uobičajena) i on je donekle bio inspiracija za ovaj klavirski kvintet. Međutim, kada je završio verziju za gudački kvintet, violinista i Bramsov prijatelj Josef Joakim ga je ubedio da gudači nisu dovoljni za ovo delo, nakon čega je Brams pretvorio gudački kvintet u Sonatu za 2 klavira (čije note je objavio kao op. 34b). Međutim ni 2 klavira nisu zadovoljila Bramsa, jer su nedostajali gudači, tako da se odlučio za formu u kojoj znamo ovo delo danas.

Prvi stav ove kompozicije je u sonatnom obliku. Počinje mračnom prvom temom u f-molu, koju donose tri instrumenta (klavir, prva violina i čelo) u paralelnim oktavama.

Brams br 1compresPosle korone na dominanti na kraju ove fraze, muzika eruptira arpeđima u šesnaestinama u klaviru, isprekidanim akordima u gudačima (motiv a). Sledi završna fraza prve teme u svim instrumentima, koja vodi do mosta. On, umesto u uobičajeni As-dur ili c-mol, modulira u cis-mol (enharmonsku zamenu za istoimeni mol Des-dura), submedijantu f-mola i harmonski „cilj“ ekspozicije prvog stava. Nakon ovoga dolazi druga tema u cis-molu.

Brams br 2compresNa njenom kraju se upliću arpeđa iz prve teme (motiv a) da bi ekspoziciji smirenje donela završna grupa u Des-dur. Muzika nastavlja da pulsira na nenaglašenim delovima takta, i predstavlja nam kratak motiv koji nas vraća u repeticiju ekspozicije (motiv b). Povratak u f-mol je ublažen značajem note des na početku prve teme. Nakon ponavljanja ekspozicije prelazimo u razvojni deo istim motivom koji nas je uveo u repeticiju ekspozicije (motiv b). Počinje mirno u c-molu, razvijajući prvu temu zajedno sa motivom kojim smo uvedeni u ovaj deo (motiv b), nakon čega se muzika polako podiže do erupcije i sliva u niz spuštajućih akorada. Sledi razvoj druge teme, prvo u b-molu, a pošto se pojavi u svim instrumetnima u c-molu (za polustepen niže nego što smo je prvi put čuli) muzika dolazi do reprize. Povratak prve teme je sakriven iza harmonija u klaviru, nakon čega se vraćaju arpeđa iz ekspozicije (motiv a). Most počinje za čistu kvintu niže i samim tim modulira u fis-mol za povratak druge teme, umesto u f-mol, kao što je očekivano. Druga tema počinje u fis-molu, samo da bi se muzika usred teme „okliznula“ za polustepen niže i vratila nas u f-mol. Repriza završava istom mirnom završnom grupom kao i ekspozicija, samo ovog puta u F-duru. Stav završava koda, koja počinje mirno u F-duru, ali ubrzo postaje mračnija i prelazi polako u f-mol. Nakon ovog zamračenja se polako vraćaju arpeđa (motiv a) koja ubrzavaju, vraćajući se u šesnaestine, nakon čega postaju “tragično trijumfalne” i završavaju ovaj mračni prvi stav.

Drugi stav je u As-duru i predstavlja nešto najbliže olakšanju koje ćemo dobiti. On je u formi trodelne pesme (ABA), sa srednjim (B) delom u udaljenom E-duru (dur na sniženoj submedijanti). Deo A počinje mirnom temom u As-duru. Zatim muzika postaje harmonski aktivnija, ali se brzo smiruje i završava ovaj deo stava. Motiv koji služi kao osnova male kode ovog dela (motiv a) uvodi nas u most koji modulira u E-dur za deo B. On počinje sunčanom temom koja u jednom momentu pređe u istoimeni e-mol, samo da bi se vratila u dur. Nakon srednjeg dela dolazi most koji nas dovodi do reprize A dela. Vraća se prva tema, ali u neočekivanom tonalitetu (G-dur umesto As-dura). Prvi takt ove teme je ponovljen u g-molu nakon čega se muzika konačno vraća u početni As-dur. Završetak dela A je ovog puta proširen u kodu, u kojoj se koristi i tema iz dela B. Kombinacijom tema iz oba dela dostiže se vrhunac, a za njim se ponovo javlja završni motiv iz A dela (motiv a). No, umesto u most, on nas ovog puta dovodi do završetka stava. Na samom kraju, u deonici viole, primećujemo ton fes koji se razrešava za polustepen u es, pokretom kojim će se na mnogo forsiraniji način završiti sledeći stav ove kompozicije.

Posle mira iz drugog stava, dolaze skerco i trio u c-molu, koji ne mogu biti u većem kontrastu sa onime što prethodi nego što jesu. Treći stav je u formi trodelne pesme (ABA) sa doslovnim ponavljanjem skerco (A) dela. Međutim taj skerco se može shvatiti i kao sonatni oblik za sebe, koji je donekle inspirisan 4. stavom ranije pomenutog Šubertovog gudačkog kvinteta u C-duru. Naime, oba počinju u c-molu i zavšavaju se u C-duru, silnim pokretom iz note des, preuzetom iz mračnog frigijskog modusa, u toniku c. Naš Skerco počinje tajanstvenom temom u 6/8 (motiv 1a) koja počinje harmonski van centra, naime na sekstakordu submedijante, odnosno šestog stupnja c-mola. Nakon nje se menja vrsta takta u 2/4 za tihi most u početnom c molu (motiv 1b). Sledi druga tema (koja je kao početak, u 6/8), grandiozni marš u C-duru, što je vrlo neobično. Naime, tonaliteti u kojima se javlja druga tema su obrnuti u odnosu na ono što bismo očekivali u sonatnom obliku, to jest u ekspoziciji je ona u C-duru, a u reprizi u Es-duru.

Brams br 3compresPosle marša dolazi zarvšni deo ukrašen sniženim šestim, koji nas dovodi do razvojnog dela. On počinje ponavljanjem početne teme (motiv 1a) koja modulira u g-mol. Zatim se ponovo javlja materijal mosta (motiv 1b), ovog puta u svim instrumentima, modulirajući iz g-mola, preko b-mola u es-mol, nakon čega se on razvija kao u fugi. Ovaj deo se polako gradi sve dok ne dostigne vrhunac u es-molu. Za njim sledi repriza, koja počinje drugom temom, ovog puta u Es-duru. Nakon toga nam se vraća završni deo ekspozicije, koji ovog puta modulira nazad u c-mol. Prva tema se vraća u svim instrumentima, a iza nje sledi most koji modulira kroz razne ključeve, na kraju dolazeći do C-dura, u kome je ukrašen napolitanskom harmonijom. Skerco prkosno završava, nalik na 2. stav, pokretom za polustepen iz note des u toniku c. Trio (B) je u C-duru. On je svetao i nalik maršu. Nakon njega sledi doslovno ponovljen skerco (A) koji zaključuje ovaj stav.

Kompoziciju završava finale u sonatnom obliku u f-molu, počinjući sporim melanholičnim uvodom, koji harmonski podseća na Betovenove kasne gudačke kvartete. Uvod počinje misterioznim motivom koja se pojavljuje u svakom instrumentu. Nakon nekog vremena se u klaviru pojavljuje septakord 7. stupnja preko dominante c u basu (ili dominantni nonakord), koji se ponavlja u ritmu nalik otkucajima srca, dok 1. violina i čelo kreću sa novom melodijskom linijom preko ovih akorada. Ova melodijska linija posle prelazi u klavir, a pulsirajući akordi ubrzo prelaze u gudače. Zatim se muzika vraća na motive sa početka, završavajući na dominanti za prvu temu ekspozicije. Prva tema je jednostavna i pokazuje uticaj mađarske muzike na Bramsa.

Brams br 4compresMuzika se ubrzo smiruje i dolazi do F-dura, međutim ovo smirenje ne traju dugo. Sledi uzmah koji dovodi do mosta, koji modulira u očekivani c-mol u kome se javlja druga tema. Ona je lirska i konstantno harmonski “van centra”. Nakon nje dolazi napeta završna grupa koja se polako smiruje, uvodeći nas u razvojni deo. On je kratak, i bavi se prvom temom, koja je svedena isključivo na svoj kostur. Ubrzo se muzika vraća u f-mol i sledi repriza koja počinje prvom temom. Ona u jednom trenutku modulira u Des dur, u kome se javlja deo koji je ranije bio u F duru. Nalik reprizi pravog stava u kojoj se muzika “okliznula” iz fis-mola u f-mol, ovaj deo teme se “oklizne” za polustepen u C dur u kome se razvija, opet dolazeći do kratkotrajnog smirenja kao u ekspoziciji. Most modulira u f-mol u kome se reprizira druga tema. Koda počinje transformišući prvu temu u jedva prepoznatljivi lament. On polako modulira u des mol (posle enharmonska zamena cis mol) - tonalitet u kome se javila druga tema prvog stava. Nakon toga tempo naglo postaje brži, a prva tema postaje napetija, modulirajući iz cis-mola, preko h-mola i a-mola, nazad u f- mol za stabilnije javljanje ove brže varijacije prve teme. Ponovo čujemo drugu temu, kojoj se nakon nekog vremena pridružuje prva tema sa kojom se razvija sve dok muzika ne dođe do prosvetljenja u F-duru, u kome polako zamire. Međutim, kao u prvom stavu, koda ne završava u F-duru, već se vraća u f-mol, da bi tragično završila ovo finale i ovaj mračni kvintet.

Izvođenje Amadeus kvarteta i pijaniste Kristofa Ešenbaha:


Filip Gojković, klavir, III razred SMŠ

klasa prof. Ljiljana Felker

  • Datum pisanja: .
Muzička škola Dr Vojislav Vučković
Kondina 6, 11000 Beograd
Tel/fax: 011 3241-169