Betoven - Mesečeva sonata

Betovenova klavirska sonata br. 14 (op. 27 br. 2), nazvana kao i prethodna sonata iz istog opusa (op. 27 no. 1) “Sonata quasi una fantasia” (“Sonata kao fantazija”), napisana je 1801. i 1802. je posvećena njegovoj učenici grofici Đulijeti Đukardi. Ova sonata ima izuzetno neobičnu formu (počinje sporim stavom), i jedna je od Betovenovih najpoznatijih kompozicija, poznata pod nadimkom “Mesečeva sonata”.

Međutim ovaj nadimak nije dat od strane Betovena, već od nemačkog muzičkog kritičara i pesnika Ludviga Relštaba, koji je uporedio prvi stav sa mesečinom koja sija na Lucernsko jezero. Međutim, švajcarski pijanista Edvin Fišer je otkrio u svojoj knjizi “Betovenove pianoforte sonate” sličnost između prvog stava i Mocartovog terceta iz opere Don Đovani “Ah Soccorso! Son Tradito”. U njoj kaže da u Beču ima Betovenov manuskript u kome je transponovao par taktova iz ove numere u cis- mol (u kome je napisana ova sonata), tako da sličnosti između arije i ove sonate verovatno nisu slučajnost, već je Betoven bio inspirisan tim tercetom. Takođe navodi anegdotu kako je jedan od Betovenovih aristokratskih prijatelja umro i bio položen u svojo palati, pa je Betoven navodno jedno veče sedeo kraj mrtvog tela svog prijatelja i improvizovao. Vrlo je verovatno, kaže Fišer, da se Betoven setio slične scene iz Don Đovanija i da je bio inspirisan tom muzikom, pa je moguće da je to razlog za sličnost između terceta i prvog stava ove sonate, te on (a po mom mišljenju i cela sonata) ne treba da “zvuči” kao mesečina, već kao jedna tužbalica.

Prvi stav Sonate nije uobičajen prvi stav u sonatnom obliku, već spor stav koji je tehnički u sonatnom obliku, ali mnogo više zvuči kao da je prelid u slobodnoj formi. Stav počinje mirnim arpeđima u cis-molu (koji traju do kraja kompozicije), u kojima se odmah vidi sličnost sa ranije pomenutom Mocartovom numerom iz Don Đovanija. Nakon 4 takta uvoda dolazimo do prve teme koju karakteriše ritam punktirane figura pa duge note (motiv 1).

Filip Meseceva 1aOvakav ritam se takođe javlja u posmrtnom maršu iz njegove 12. sonate, 3. simfonije, kao i u Mocartovom tercetu, te je moguće gledati na taj ritam kao na ritam pogrebnog marša, što potvrđuje Fišerovu teoriju da je prvi stav zapravo pogrebnog tona. Tokom ove prve teme, muzika modulira u E-dur, pa mutira u e-mol u kome se potom javlja motiv 1 koji modulira u C-dur, pa u h-mol. U h-molu se potom javlja druga tema koja mene prilično podseća na ranije pomenutu Mocartovu opersku numeru. Ona, po mom mišljenju, zvuči kao dijalog gornjeg glasa i basa, gde se gore javlja motiv 2a, a dole motiv 2b.

Filip Meseceva 1bMuzika modulira u fis-mol, nakon čega počinje “razvojni deo” (ako shvatate stav kao da je u sonatnom obliku). On počinje motivom 1 u fis-molu, modulirajući posle u cis-mol. Potom se javlja motiv 2a, ovog puta kao dominanta cis-mola, pa motiv 2b, nakon koga se javlja niz arpeđa koji nas spremaju za povratak prve teme. “Repriza” počinje 1. temom kao i pre, nakon koje E-dur ostaje. U E-duru se opet javlja motiv a, posle čega muzika modulira nazad u cis-mol, u kome se javlja druga tema. U “kodi” se javlja prva tema u basu, nakon čega dolaze arpeđi nalik na one pred “rekapitulaciju”. Muzika polako izumire i tiho se završava u cis-molu.

Drugi stav je skerco-trio-skerco (ABA) u enharmonskoj zameni za paralelni dur, odnosno u Des-duru. On je relativno miran, sa skercom, koji skoro uopšte u svom toku ne modulira, i triom koji je nalik na skerco u Des-duru. Ovaj stav je dramatično List opisivao kao “cvet između dve provalije”. Skerco je u notu ponovljen samo bez repeticija.

Filip Meseceva 2Nakon sporog i pogrebnog prvog stava i mirnog drugog stava, dolazimo do trećeg stava, koji je napokon zapravo u sonatnom obliku. Ovaj stav je najdramatičniji i predstavlja težište čitave sonate ka kome svi prethodni stavovi vode. On počinje dramatičnom prvom temom, sačinjenom od tihih arpeđa koji vode ka naglašenim akordima, stvarajući napetost iako je dobar deo teme u pianu.

Filip Meseceva 3aPosle kratkog mosta sledi druga tema, koja je kompleks u dominantom gis-molu. Njen prvi materijal (tema 2a) je predstavljen kao kontrast dramatičnoj prvoj temi. Miran je i tužan, zvuči kao lament.

Filip Meseceva 3b1Ubrzo je predstavljena varijacija na ovu temu, nakon čega muzika dobija herojski ton, dolazeći polako do drugog materijala ovog tematskog kompleksa (tema 2b). Tema 2b počinje tiho i preteći, a potom se pojavljuje promenjena da zvuči kao tutti u nekoj simfoniji, sa punom snagom svih glasova.

Filip Meseceva 3b2Posle dolazi tiha završna grupa koja nas dovodi do repeticije ekspozicije. Ekspozicija je ponovljena u potpunosti, nakon čega nas završna grupa dovodi do razvojnog dela. On počinje prvom temom, ovog puta kao dominanta za fis-mol, nakon čega dovodi do tužne teme 2a. Ona počinje u fis-molu, prvo u gornjem glasu kao i pre, prelazeći u bas u kome ostaje, modulirajući u napolitanski G-dur (dur na sniženom drugom fis-mola) u kom je razvijena dok se vraća u cis-mol za prolongaciju dominante koja nas dovodi do reprize. Repriza počinje prvom temom kao i pre, nakon koje odmah dolazi druga tema (kompleks). Teme kompleksa su ponovljene u istom obliku kao i u ekspoziciji, samo ovog puta u cis-molu. Nakon ovoga se opet javlja završna grupa koja dovodi do kode. Ona počinje ponavljanjem prve teme, koje je ubrzo prekinuto nizom umanjenih septakorada. Potom se javlja tema 2a u cis-molu, počinjući prvo u basu, podsećajući na sličan momenat u razvojnom delu, vraćajući se u gornji glas i dovodeći do dela koji podseća na kadencu. Zavšretak ovog dela podseća na rečitativ i Šopen ga je citirao u svojoj Fantaziji-impomptu (koja je inspirisana ovom sonatom). Materijal zavšrne grupe se vraća, privodeći ovu kompoziciju kraju, dramatično i tragično, u cis-molu.

Izvođenje Daniela Barenboima:

Filip Gojković, klavir, III razred SMŠ
klasa prof. Ljiljana Felker

 

  • Datum pisanja: .
Muzička škola Dr Vojislav Vučković
Kondina 6, 11000 Beograd
Tel/fax: 011 3241-169